لایه اسمیر هنگام تراش دندان با فرز یا ابزارهای ساینده ایجاد میشود و از ذرات معدنی، بقایای مواد آلی و اجزای حاصل از تراش تشکیل شده است. در دنتین، این لایه میتواند دهانه توبولها را مسدود کند و نفوذپذیری سطح را کاهش دهد. این ویژگی ممکن است حرکت مایع دنتینی را محدود کند، اما در عین حال میتواند مانع نفوذ مناسب ادهزیو شود.
از نظر علمی، زمان اچ باعث تشکیل لایه اسمیر نمیشود؛ بلکه میتواند آن را حذف، اصلاح یا در ساختار لایه هیبرید ادغام کند. نوع ادهزیو و مدت تماس ماده اچ تعیین میکند کدامیک از این اتفاقها رخ دهد.
رفتار لایه اسمیر در سیستمهای ادهزیو
سیستم اچ و شستوشو
در سیستمهای etch-and-rinse، معمولاً اسید فسفریک ۳۰ تا ۴۰ درصد برای حذف لایه اسمیر و پلاگهای آن و دمینرالیزهکردن سطح دنتین استفاده میشود. این فرایند شبکه کلاژن را نمایان میکند تا پرایمر و رزین بتوانند در آن نفوذ کنند و لایه هیبرید تشکیل شود.
پس از شستوشوی اسید، رطوبت دنتین باید کنترل شود. خشککردن بیش از حد ممکن است شبکه کلاژن را جمع و متراکم کند و نفوذ ادهزیو را کاهش دهد. باقی ماندن آب اضافی نیز میتواند عملکرد ماده را مختل کند.
سیستم سلفاچ
در سیستمهای self-etch، لایه اسمیر معمولاً بهطور کامل حذف نمیشود. مونومرهای اسیدی آن را تا حدی دمینرالیزه میکنند و بخشی از لایه اسمیر با رزین ترکیب میشود؛ پدیدهای که گاهی hybridized smear layer نامیده میشود.
در این روش، ضخامت و تراکم لایه اسمیر، قدرت اسیدی ادهزیو و نحوه اعمال آن بر عملکرد باند اثر میگذارند. لایه اسمیر ضخیم یا متراکم ممکن است نفوذ ادهزیو را محدود کند.
زمان اچ چه اثری بر دنتین دارد؟
اچ ناکافی ممکن است باعث باقی ماندن لایه اسمیر یا پلاگهای آن شود. در نتیجه، ترشوندگی سطح و نفوذ ادهزیو کاهش مییابد و لایه هیبرید ممکن است ناقص شکل بگیرد.
اچ کنترلشده میتواند لایه اسمیر را در سیستم اچ و شستوشو حذف کند و شرایط مناسبی برای نفوذ رزین فراهم آورد. زمان متداول اچ دنتین با اسید فسفریک برای بسیاری از محصولات حدود ۱۵ ثانیه است؛ اما زمان دقیق باید بر اساس دستورالعمل همان مواد دندانپزشکی تعیین شود.
اچ بیش از حد ممکن است عمق دمینرالیزاسیون را افزایش دهد، بدون آنکه رزین بتواند به همه نواحی دمینرالیزه نفوذ کند. در این حالت، بخشی از کلاژن بدون پشتیبانی رزینی باقی میماند. چنین وضعیتی میتواند با نفوذ ناقص ادهزیو، نشت نانومقیاس و کاهش دوام باند همراه باشد. بنابراین، ضخیمتر شدن لایه هیبرید بهتنهایی به معنی باند بهتر نیست.
رابطه زمان اچ و استحکام باند خطی نیست: افزایش زمان در ابتدا ممکن است به حذف لایه اسمیر کمک کند، اما زمان طولانیتر الزاماً باند قویتری ایجاد نمیکند.
چه عواملی در کنار زمان اچ اهمیت دارند؟
زمان اچ باید همراه با عوامل زیر ارزیابی شود:
- غلظت و فرمولاسیون اسید؛
- نوع ادهزیو و دستورالعمل سازنده؛
- نوع دنتین، از جمله دنتین عمقی، اسکلروتیک یا دندان شیری؛
- ضخامت و تراکم لایه اسمیر؛
- روش اعمال و میزان آگیتیشن اسید یا ادهزیو؛
- کنترل رطوبت و تبخیر حلال؛
- آلودگی سطح با بزاق یا خون؛
- شدت و مدت لایتکیور.
در یک مطالعه روی دنتین، روش اعمال و آگیتیشن ژل نیز بر میزان دمینرالیزاسیون اثر داشت؛ بنابراین ثبت زمان بهتنهایی برای توصیف تکنیک کافی نیست. دنتین اسکلروتیک و دندانهای شیری نیز ممکن است نسبت به پروتکل رایج دنتین دائمی پاسخ متفاوتی داشته باشند.
نکات کاربردی در مطب
- از زمانسنج استفاده کنید و زمان اچ دنتین را با زمان اچ مینا یکسان فرض نکنید.
- دستورالعمل همان ادهزیو را مبنا قرار دهید؛ زمانهای عمومی جایگزین راهنمای محصول نیستند.
- پس از استفاده از اسید اچ، اسید را کامل بشویید و رطوبت سطح را متناسب با سیستم باندینگ کنترل کنید.
- باندینگ را طبق دستور سازنده و با زمان اعمال و آگیتیشن توصیهشده استفاده کنید.
- اگر از ادهزیوی یونیورسال استفاده میکنید، اچ انتخابی مینا را میتوان با توجه به محصول و شرایط ترمیم بررسی کرد. در این روش مینا با اسید فسفریک اچ میشود و دنتین طبق راهنمای ادهزیو آمادهسازی میشود.
- اگر باند ضعیف است، فقط زمان اچ را مقصر ندانید؛ ایزولاسیون، آلودگی، رطوبت، تبخیر حلال و لایتکیور را نیز بررسی کنید.
پرسشهای متداول
زمان رایج اچ دنتین چقدر است؟
برای بسیاری از سیستمهای اچ و شستوشو حدود ۱۵ ثانیه است، اما زمان دقیق به محصول و دستورالعمل سازنده بستگی دارد.
آیا اسید فسفریک در همه سیستمها لایه اسمیر را حذف میکند؟
در سیستم اچ و شستوشو، اسید فسفریک معمولاً لایه اسمیر را حذف یا بهشدت تغییر میدهد. در سلفاچ، لایه اسمیر بیشتر اصلاح و با رزین ادغام میشود.
آیا اچ طولانیتر باعث باند قویتر میشود؟
خیر. اچ طولانی میتواند دمینرالیزاسیون را افزایش دهد و در صورت نفوذ ناکافی رزین، کلاژن بدون پشتیبانی باقی بگذارد. زمان بیشتر الزاماً به معنی باند بهتر نیست.
زمان اچ بر حذف یا اصلاح لایه اسمیر، عمق دمینرالیزاسیون و تشکیل لایه هیبرید اثر میگذارد؛ اما عامل تعیینکننده بهتنهایی نیست. انتخاب ادهزیو، وضعیت دنتین، کنترل رطوبت و اجرای دقیق مراحل باندینگ نیز اهمیت دارند. برای بسیاری از محصولات، حدود ۱۵ ثانیه زمان رایج اچ دنتین است، ولی پروتکل نهایی باید از دستورالعمل سازنده پیروی کند. شواهد از یک زمان واحد برای همه مواد و شرایط بالینی حمایت نمیکنند.
منابع
Saikaew P, et al. “Role of the smear layer in adhesive dentistry and its relationship with dentin bonding.” Japanese Dental Science Review. 2022;58:59–66.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1882761621000442
Wang Y, Spencer P. مطالعه اثر زمان و روش اعمال ادهزیو بر ناحیه اتصال دنتین–رزین. European Journal of Oral Sciences. 2004. PMID: 15154930.
